मृत्यू

१४ सप्टेंबर २००८, इलाहाबाद

ह्या शहरात उतरलो, तेव्हापासून श्वास छातीतच अडकून राहिला होता जणू. एक गोष्ट मनासारखी होईना. बरोबर चुकीचा मुहूर्त निवडला होता आम्ही बहुतेक. हॉटेल मध्ये एका रात्रीसाठी रुम घेतली होती. रुम मिळाली खरी, पण ब-यापैकी अंधारी होती. एकच रात्र रहायचं होतं, आणि उगाच पैसे खर्च करण्यात अर्थ नव्हता म्हणून जी मिळाली ती घेतली. जेवायला बाहेर पडलो, तर एका टपरी वर ४० रुपयात अती भंगार जेवण मिळालं. नंतर कळलं पुढे अजून चांगल्या खाणावळी होत्या म्हणून. का कुणास ठाउक, पण कधी एकदा उद्याची परीक्षा संपवून निसटतोय असं झालं होतं मला. रात्री कायतरी उजळणी केली, आणि झोपलो. परीक्षेसाठी आधिच खूप तयारी केली होती त्यामुळे रात्री खूप शीण आला होता. एखाद्या नवीन भेटलेल्या व्यक्तिबद्दल उगाचच विचित्र वाटतं ना, तसं वाटायला लागलं होतं मला ह्या शहराबद्दल. सकाळी उठलो, थोडस काहीतरी जे मिळालं ते खाल्लं आणि परीक्षा जिथे होती तिथे जायला निघालो. रेल्वे स्टेशन ओलांडून दुस-या बाजूला जायचं होतं. थोडासा ताण आला होताच. सहाजिक आहे, परीक्षा तिथे ताण! आम्ही foot-over-bridge चढत होतो आणि वर पोहोचायच्या थोडं आधी काही माणसं दिसली. त्यातल्या एकाने दुस-याला काही कपडे आणायला सांगीतले. आम्ही वर पोहोचलो, आणि एका क्षणात मेंदूला झिणझिण्या आल्या. समोर एका भिका-याचा अतिशय भयानक अवस्थेतला मृतदेह पडला होता. सुजून फुगलेल्या चेह-यातून सुजलेले डोळे बाहेर आलेले, दातात अडकलेल्या सुजलेल्या जिभेतून बाहेर पडणारं थिजलेलं रक्तं. अतिशय कळकट्ट सर्वांग, रक्त आणि घाण यातला फरक न समजण्याइतकं. माश्याही जवळ जात नव्हत्या... त्या नरक-दृश्यापाशी देहाची विल्हेवाट लावायला जमलेले ४-५ लोक... दोन क्षणात माझी जणू दातखीळ बसली, पोटात किंचीत ढवळायला लागलं, शरीरातील रक्ताच्या प्रत्येक थेंबाचा हिशेब लागला... खूप कष्टाने परीक्षेवर परत लक्ष्य केंद्रित केलं आणि तिथून आम्ही पळ काढला... ३ तासांनी परीक्षा संपली. परत एकदा त्या ठिकाणावरून जाताना नाडी आधीच वाढली होती... मात्र आता सगळं जैसे थे होतं...

*****

८ नोव्हेंबर २००८, दिल्ली

नवीन शहर, नवीन परीक्षा. उघड्या डोळ्यांनी दिल्ली बघण्याची ही माझी पहिलीच वेळ. सकाळी पावणेबाराला परीक्षा संपली आणि पुढे पूर्ण दिवस मोकळा होता. नाहीतरी कानपुरला परतायला ७ तास लागतातच, मग आम्ही ठरवलं की पूर्ण वेळ दिल्लीत घालवून प्रवास रात्रीवर टाकूयात. परीक्षा संपताच हॉटेल मधून चेक-आऊट केलं आणि फिरायला बाहेर पडलो. आधी पराठ्यांचं भरपेट जेवण केलं. दिल्लीत सगळंच महाग वाटलं. अगदी फालतू गोष्टींवरही बरेच पैसे खर्च होत होते आमचे. दुपारी आम्ही कनॉट प्लेस ला आलो. प्रत्येक वळणावर, अक्षरश: प्रत्येक वळणावर बरीस्ता नाहीतर कॅफे कॉफी डे, झालंच तर पिझ्झा हट वगैरे दिसत होतं. अश्या ठिकाणी खिशातल्या हिरव्या नोटांचं काही मोलच उरत नाही. आम्ही खूप वेळ कनॉट प्लेस, पालिका बजार वगैरे च्या घिरट्या घातल्या. कदाचित धुकं आणि धुरामुळे असेल, पण त्या दिवशी वातावरण जरासं उदासच होतं. संध्याकाळ पडू घातली होती. आणि प्रत्येकाच्या खाण्याच्या आवडीनुसार आम्ही दहा-पाच दुकानं एव्हाना पालथी घातली होती. एकंदरीतच बरेच सुखवस्तू लोक, फिरंगी वगैरे जनता होती. तेव्हाच, शुभ्र कागदावर एकच काळा डाग असावा तशी ती भिकारीण आम्हाला दिसली. तिच्यासमोर एक मूल पालथं निपचीत पडलं होतं. मेलेलं असावं. त्या भिकारणीचा स्वत:वर ताबा नव्हता. तिला वेड लागलं असावं. त्या भयानक दृश्यात डोळे मिटून घेण्याचंही भान मला राहिलं नव्हतं...

*****

इतकी का रे अवघड तुझी भाषा, कर्मा?

अंधारलेल्या दिवाणखान्यात आजोबांच्या रेडियोवर "भय इथले" लागलं. शब्द कळत होते, पण अर्थ लागत नव्हता. नुसत्या सुरावटीनीच विचार सागरावर वादळं यायला लागली. दोन वर्ष झाली आज आपल्याला भेटून. गेल्या एका तपातील ही येवढी एकच भेट. पोत्यात बांधून वेशीवर सोडून आल्यावरही निगरगट्टपणे परत येणा-या लाडक्या मांजरीसारखी ती एक सोनेरी आठवण.

भय इथले संपत नाही, मग तुझी आठवण येते

मी संध्याकाळी गातो, तू मला शिकविली गीते...

हे झरे चंद्रसजणांचे, ही धरती भगवी माया,

झाडांशी निजलो आपण झाडांत पुन्हा उगवाया...

विश्वोत्पत्तीच्या वेळी आपले अणु-रेणू अगदी जवळ जवळ होते, ह्याचा मला आज कोण आनंद होतोय म्हणून सांगू! अजून कोट्यवधी वर्षांनी त्या भास्कराच्या पोटी आपली राखही एकत्रच असेल कदाचित. केवढी ही आशा, अन् केवढी ही उपेक्षा! सगळ्या शक्यता संपून जेव्हा फक्त आशा उरतात ना, तेव्हा संध्याकाळ झाली समज. ह्या सगळ्या आशा खरोखरच वांझ निघतील ह्याची अफाट भीती वाटते बघ!

तो बोल मंद हळवासा, आयुष्य स्पर्शूनी गेला

सीतेच्या वनवासातील जणू अंगी राघव शेला...

रघुनंदनाचा वास असलेल्या त्या वस्त्राचं सीतामाईने कितीक वेळा अवघ्राण केलं असेल! तुझं येवढसं छायाचित्र केव्हापासून जपून ठेवलंय मी. अतिशय तेजस्वी असं तुझं रूप आणि "कमले कमलोत्पत्ति:" प्रमाणे भासणारे तुझे सुरेख नेत्र. येवढी आभा उधळशील तर संपून जाशील गं क्षणार्धात! किती गोष्टींची भीती बाळगायची? त्या दिवशी तू आल्याची वर्दी अचानक कोणीतरी दिली, तेव्हापासून नवा जन्मच सुरू झालाय माझा. म्हटलं ना, आठवणी मांजरीसारख्या असतात म्हणून. इतके दिवस प्रेमानं आंजरल्या-गोंजारल्यावर कसं गं ह्यांना आपल्यापासून दूर करायचं?

स्तोत्रात इंद्रिये अवघि, गुणगुणती दु:ख कुणाचे

हे सरता संपत नाही चांदणे तुझ्या स्मरणाचे...

परत भेटशील कदाचित ह्या आशेने मी जातो आजही तिथे. काळ्या मातीतून सोनंही पिकवून देणारा मत्सखा हस्ताचा पाऊस पडत असतो. शरदाची थंड संध्याकाळ असते. टपो-या शुभ्र फुलांनी सगळ्या वाटा फुललेल्या असतात, आणि त्यांच्या मंद सुगंधाने अवकाश भरलेलं असतं, अश्या एखाद्या "संध्याकाळी" मुळीच रहावत नाही बघ... देव असतो की नसतो माहीत नाही. नसतोच बहुधा. पण योगायोग स्वरूपी बापाचं आणि तुझ्या पदस्पर्शानं पुलकित झालेल्या त्याच्या देवळाचं अस्तित्च कोण नाकारणार? काळ्या संध्याकाळी सोनेरी आशेनं उजळलेल्या त्या गाभा-यापाशी पोहोचेपर्यंत माझं मन सैरभैर होवून जातं. सारी ज्योत्स्ना कृष्णमेघांमध्ये लुप्त झालेली असते, मात्र हळूच ओंजळीआड गेलेल्या माझ्या पापण्यांच्या ऐलतीरावर मात्र एकाच तारकेचा शुभ्र प्रकाश पडलेला असतो...

परत भेट नाहीच ना आपली?

भय इथले संपत नाही...

त्या किड्याच्या स्मरणार्थ

बापटाने परवा त्या मांजराची आणि किड्याची आठवण करून दिली आणि सोबत मीच लिहीलेली मेल मलाच परत पाठवली. सुमारे पन्नास वर्षांपूर्वी तत्कालीन प्रिय मित्र-मैत्रिणींना लिहीलेली हीच ती मेल:

"नमस्कार,
काल चहा प्यायला सीसी कँटीन ला गेलेलो असताना एक मौज बघायला मिळाली. ( फोटोज्‌ सोबत जोडलेले नाहीत. )
तर, सीसी कँटीनच्या आसपास एक मांजराचे पिलू हल्ली असते. म्हणजे ते फार काही "पिल्लू" नैये, त्याची अंगकाठी जराशी लहान आहे इतकच. वयाने बऱ्यापैकी मोठं असावं. पण अजून चंचल आहे. पण मुद्दा तो नाही.
तर, त्याला प्रचंड भूक लागली असावी. कारण कचऱ्याच्या पेटीत उतरून तिथले खाण्याइतपत ते "गिरलेले" ( गिरे हुए ) मांजर होते. त्याला जवळच मेलेला एक "कुरकुरीत किडा" दिसला.
त्याच्या चेहऱ्यावर अशक्य सही भाव उमटले. ( इथे खरं म्हणजे आमच्या एका मित्राचं एक स्पेसिफिक इमोशन डोळ्यासमोर आणायचं आहे, पण ब्लॉगवर सार्वजनिक वावर असल्यामुळे तो तपशिल गाळण्यात आलेला आहे. )
मग त्या मांजराने तो मेलेला किडा फाऽऽर भाऽऽरी आवाज करत चावून चावून खाल्ला. ( ते बहुतेक आज ओकेल अशी अपेक्षा आहे. )
तो "कुर्रुम कुर्रुम" आवाज ऐकून मला बिस्कीट खावेसे वाटले, पण पैसे नव्हते.
पण मला आता सर्दी झाली आहे, म्हणून थांबतो!
- शंक्या.
"

दोस्तलोग, ते मांजर तेव्हा खरंच लहान होतं, ते आता चांगलच मोठं झालं आहे आणि त्याला तुमची खूप खूप आठवणही येते.
Helpless

Goldy, with a heart full of dismay,
prayed... to have with her one more day,
      God, looking unto the poor creature,
      replied with a roar of cruel laughter:
"Neither of us cares about you, anyway!"


(ह्या ब्लॉगसाठी मला काहीही नाव सुचलं नाही.)


आज सकाळी उठून आंघोळ केली आणि काही तरी नविन केल्याचा भास झाला. (हे साफ खोटं असलं, तरी पण सुरुवातीचं वाक्य म्हणून बरं आहे, नाही का? (हे = नविन केल्याचा भास होणे हे. आंघोळीचं नव्हे.)) (त्याचं काय आहे, एक तर ब-याच दिवसांनी लिहायला घेतलंय, आणि वेळ पण रामराया जन्मला त्या टळटळीत दुपारच्या नंतरच्या तेराव्या तासाची आहे. (हे मात्र साफ... खरं आहे!) (मला रात्री जन्मलेली कोणी महान व्यक्ती आठवली नाही, आणि "किर्र रात्र" वगैरे लिहिलं असतं तर उगच हॉरर ब्लॉग आहे की काय असं वाटून काही लोकांनी सोडून दिला असता! (हल्ली ब्लॉग्सला वाचक मिळत नाहीत म्हणे! (निदान आमच्या ब्लॉगला तरी!))))... बरेच कंस झाले नाही का? (ह्या प्रश्नाचं उत्तर "हो" असं देणार असाल तर थांबा. (थांबा म्हणजे, ब्लॉग पूर्ण वाचून होई पर्यंत थांबा, वाचणं थांबवू नका. (म-हाटी लोकांची काही ग्यारंटी नाही, त्यातून पुणेकरांची तर मुळीच नाही.)))

तर!, हा ब्लॉग मी एक महीन्यापूर्वीच लिहिणार होतो. त्यावेळेस परीक्षा चालू होत्या ना! (आम्हाला हा नसता टाईमपास अश्या भलत्यावेळीसच सुचायचा!) त्यामुळे एकीकडे स्वत:चा अभ्यास , दुसरीकडे डोळ्यात चिकार झोप, तिसरीकडे एकदम "शंक्रोनाईझ" झालेले ज्युनियर्स आणि वर्ग मित्र (ज्या दिवशी हे सगळं लिहावं असं सुचलं त्याच दिवशी पहाटे (हा कंस उगच घातलाय. ब-याच वेळात कंस झाले नाहीत म्हणून. (आता इथेही मला एक पी. जे. सुचलाय, ओळखा बघू कुठला? (उत्तर: ब-याच वेळात = कृष्णाने वध केल्यापासून. खी: खी: खी:))) एका मित्राने एक जोक सांगितला: म्हणे "खूप लोक एकदम शिंकले तर त्याला काय म्हणशील? .... सोप्पय! (मी "हरलो बुवा" म्हणण्याचा सोपस्कार पार पाडल्यावर तो "सोप्पय" असं म्हणाला) शिंक्रोनाईझ" ... तर तसच "शंक्रोनाईझ" म्हणजे "सिंक्रोनाईझ" होऊन "शंका" विचारणे होय.) अश्यात तो सुचलेला ब्लॉग लिहायचा राहूनच गेला. (बाय द वे, हे असं मधून-मधून ईंग्रजी शिंपडलेलं चालतं ना तुम्हाला? (ह्या प्रश्नाचं उत्तर "नाही" असं देणार असाल तरी माझं काय जातंय? डोंबल!))

मला आता थोडी शंका यायला लागलीये, की नक्की मला त्या दिवशी काय नि किती सुचलं होतं? कारण इन-मिन फक्त दोनच परिच्छेद भरलेले दिसताहेत मला! (आणि हा तिसरा, त्यातलाही पहिला "बळच" आहे (खरं म्हणजे सगळा ब्लॉगच "बळच" आहे.)) खरा ब्लॉग कुठे सुरू होऊन कुठे संपतोय काही पत्ताच नाही. (एखाद्या ब्लॉग मध्ये त्याच ब्लॉग बद्दल बोललं की असंच होतं. (हा "सेल्फ रेफरन्स" पाहून ग्योडेल त्याच्या थडग्यातून नाचत नाचत उठेल (तुम्हाला तर्कशास्त्र येत नसेल तर "ह्या" कंसाच्या बाहेरील एक कंस सोडून द्या प्लीज.)))

पण आता खरंच अतीच कंस झाले. गेले काही महिने ब-याच भावना मी अश्याच कंसात गच्च मिटून ठेवल्या होत्या. पण मित्रहो, माझ्याप्रमाणे तुम्हालाही एक दिवस कळेल, की कंसात फक्त नेपथ्य आणि पटकथा असते. खरी गम्मत तर बाहेरच असते, नाही का?

(माझ्या ब्लॉगचे शेवट आवडत नाहीत, असं काही जण म्हणाले होते मला एकदा... :)