अकिलीज आणि टॉर्टॉईज काय म्हणाले

[ आज अकिलीज आणि टॉर्टॉईज ची शर्यत आहे. अ. नेहमी प्रमाणे पहाटे उठून, ताजा तवाना होऊन, एकदम जोशात आला आहे. तिकडे टॉ. पण तयार होऊन आलाय. मात्र तो अगदी तल्लिन होऊन वर्तमानपत्रातलं राशीभविष्य वाचत बसलाय. त्याच्या राशीचं आजचं भविष्य बघून तो मधूनच "आं!", "भारीच!", "अरेरे" वगैरे भावोद्गार काढतोय. त्याला पाहून अ. चकित होतो. ]

"अरे टॉ.,  तुला वेड-बिड नाही ना लागलं? मागच्याच वेळी मला तू तर्कशास्त्रातले धडे देत होतास, आणि हे आज राशीभविष्य काय वाचत बसलायस? अजून दोन हजार वर्षांनंतर तुला लोक हुषार म्हणून नाही तर येडा म्हणून ओळखतील". अ. हसत हसत म्हणाला.

टॉ. ने सावकाश डोकं वर काढलं. "अरे मित्रा, गेले शंभर दिवस मी रोज हे भविष्य वाचतोय आणि ते अगदी बिनचूक खरं ठरतंय बघ. थांब तुला नीट सगळं समजावून सांगतो. माझा आजचा दिवस खूप छान जाणारे." टॉ.

"अरे पण शंभर दिवस खरं ठरतंय म्हणून आज खरं ठरणार कशावरून?" अ. चा सालस प्रश्न.

टॉ. च्या चेह-यावरचे भाव अचानक बदलले आणि तो किंचाळून म्हणाला: "अरे इथे काय लिहीलयं बघ: ’विश्वाचं उद्याचं भविष्य: उद्या सूर्य उगवणार नाही’ !"

"काय???" ते ऐकून अ. चे धाबे दणाणले. "क्याय पण. टॉ, तू असला फाजील पणा सोडून दे बघू. सकाळी सकाळी नसता फालतूपणा. सूर्य उगवणार नाही असं कधी होईल का? रोज उगवतो तसा उद्या पण उगवणारंच!"

"का? का? का? तुझ्या जन्मापासून तू त्याला रोज उगवतांना बघतोयस म्हणून उद्या पण उगवणार कशावरून?" टॉ. अ.ची नक्कल करत म्हणाला.

"अरे म्हणजे तसं नाही रे, पण मला माहितीये, सूर्यात अजून खूप ईंधन शिल्लक आहे म्हणून." अ.

"हं. तेही खरंच म्हणा. पण भौतिकशास्त्राचे सगळेच्या सगळे नियम उद्याच्या उद्या कोलमडून पडणार नाहीत कशावरून? जे नियम आज लागू आहेत, तेच उद्या लागू रहातील असं आपण गृहित धरलंय. ते गृहितकच खोटं असेल तर?" टॉ.

"हां रे, खरंच की! हा विचारंच केला नाही मी!!!" अ. अस्वस्थपणे म्हणाला. उद्या भौतिकीचे सगळे नियम बदलले, आणि युद्धाला जाताना त्याची बोट समुद्रावर तरंगण्याच्या ऐवजी गपकन्‌ बुडाली तर काय ह्या विचाराने त्याला शहारा आला. शेवटी न रहावून तो म्हणाला, "जाऊदे रे टॉ., विषय बदल. तू काहीही म्हण, पण त्या ता-यांचा आपल्या जीवनाशी काही संबंध असेल असं नाही वाटत मला. म्हणजे बघ ना... किती दूर आहेत ते आपल्यापासून!"

फट्ट! तितक्यात तिथे बुध्दीची देवी अथेना प्रकट झाली. टॉ. ला झटकन एक कल्पना सुचली आणि त्याने अथेना ला त्यांच्या ज्ञानात भर घालायची विनंती केली. अथेना म्हणाली, "टॉ. आणि अ., मी तुम्हाला एक दृष्टांत देते. टॉ, तुझी बुध्दी योग्य निर्णयाप्रत पोहोचायला समर्थ आहे!" आणि तिने त्या दोघांना हात लावताच ते दोघं आजच्या जगात आले. ते पोहोचले थेट अमेरिकेत. त्यांना तिथे एक भारतीय माणूस ("क्ष") कुठल्याश्या पडद्यासमोर बसून दुस-या एका व्यक्तिशी ("य") बोलतोय असं दिसलं. एका क्षणात अथेनाने त्या दोघांना हात लावला आणि ते भारतात पोहोचले. त्यांना तिथे "य" एकदम जशी अमेरिकत दिसली तशीच दिसली. अथेनाने परत त्यांना हात लावताच ते वर्तमानात परत गेले.

भानावर येताच अ. चं डोकं जाम गरगरायला लागलं. "अरे टॉ. हे कसं काय रे? "य" एकदम जशीच्या तशी "क्ष" ला कशी काय दिसत होती रे? ते तर किती दूर आहेत एकमेकांपासून! आणि अमेरिकेतून कळ दाबली की त्या भारतातल्या पडद्यावर कसाकाय फरक पडतो रे?"

"हा हा हा! बघ! अन्‌ तू म्हणतोस आपला अन्‌ ता-यांचा काय संबंध!" टॉ. मिश्किलपणे उद्गरला.

अ. च्या चेह-यावर एक मोट्ठ कोडं सुटल्याचा आनंद पसरला. दोन क्षण शांततेत गेले.

टॉ. आता एकदम उत्तेजित झाला होता. "अरे तुला माहितीये का अ., मध्ये एकदा मला माझ्या मैत्रिणीने राशी आणि लोकांचे स्वभाव ह्यावरचं एक पुस्तक वाचायला दिलं होतं  [१]. त्यातल्या वर्णंनांचे बरेचसे भाग किती तंतोतंत खरे आहेत हे बघून झीट येईल तुला. बघणारंच असलास तर माझी रास कन्या आहे. वाच त्यातलं वर्णन."  अ.ने अधाशासारखं ते वाचून काढलं.

त्याचं वाचून होताच: फट्ट! परत एकदा अथेना प्रकट झाली. ती प्रचंड घाईत होती. अथेना म्हणाली, "टॉ. आणि अ., मला तुमची मदत हवी आहे. भविष्यात मोठं आर्थिक संकट उभं राहिलं आहे. मला अशी आशा आहे की तुम्ही त्या लोकांना नक्कीच मदत करू शकाल. मला आत्ता झूस ने पाचारण केलेल्या देवतांच्या सभेला हजर रहावं लागणार आहे. सूर्याची काहीतरी गफलत होणारे म्हणे. म्हणून मी तुम्हा दोघांना भविष्यात सोडते आणि मग २ दिवसांनी परत घ्यायला येते." आणि तिने झटकन दोघांना हात लावला. पट्कन ते आजच्या जगात पोहोचले.

ते पोहोचले डबघाईला आलेल्या एका मोठया बँकेत. तिथे नुसती पळापळ सुरू होती. टॉ. आणि अ. कडे बघायला लोकांना वेळ देखिल नव्हता. शेवटी अ. ने जोरदार आवाजात त्याच्याकडचं रणशिंग फुंकलं. आणि सगळ्या लोकांनी एकदम त्यांच्याकडे माना वळवल्या. जाता जाता अथेनाने पटकन तिचा हात वेडावाकडा फिरवला आणि ‘कासव व योद्धा’ ह्या विचित्र जोडीला ला बघून विस्फारलेले लोकांचे डोळे पूर्ववत झाले. टॉ. ने लोकांना सगळं काही नीट समजावून द्यायला सांगितलं.

तिथल्या लोकांचा म्होरक्या उठला आणि त्याने अ. आणि टॉ. शी हस्तांदोलन केलं. त्याने त्याच्या सगळ्या पदव्या बिदव्या सांगायला सुरूवात केली. त्यातली एक MBA सोडून बाकी सगळ्या टॉ. ला समजल्या. पण असेल काहीतरी म्हणून त्याने जास्त प्रश्न विचारले नाहीत. तर त्या म्होरक्याने मूळ मुद्दा सोडून अत्यंत अलंकारीक ईंग्रजीत आमचीच बँक सर्वात चांगली होती तरीही अशी परिस्थिती झाली वगैरे वगैरे पाल्हाळ लावायला सुरूवात केली. आता टॉ. ला MBA चा अर्थ नीटच समजला आणि त्याने तिथल्या एका दुस-या MBA न केलेल्या माणसाला सूत्र हातात घ्यायला सांगितली. तो माणूस पटकन मुद्‌द्‌यावर आला.

"त्याचं असं आहे बघा" त्याने सुरुवात केली. "आम्ही लोकांना कर्ज देतो. मात्र कर्ज द्यायच्या आधी त्या माणसाची कर्ज परत फेडण्याची कुवत आहे की नाही ह्याचा अंदाज बांधतो. त्या माणसाने आधीची किती कर्ज फेडली आहेत, त्याचं उत्पन्न किती वगैरे पन्नास निकष आम्ही वेगळे काढले आहेत. प्रत्येक निकषाचे त्या माणसाला १-१० मधले गुण मिळतात. आता आमच्याकडे आधीच हजारो ॠणकोंची माहिती उपलब्ध आहे. आणि त्यांना कर्ज देणं आम्हाला कितपत फायदेशीर ठरलं होतं हे आम्हाला माहीत आहे. म्हणजे गणिताच्याच भाषेत सांगायचं तर आमच्याकडे एक मोठा तक्ता आहे. त्यात प्रत्येक ओळीवर एकेका व्यक्तिची माहिती आहे. प्रत्येक स्तंभ एकेक निकष दर्शवतो, आणि सगळ्यात शेवटचा स्तंभ हा त्याने आम्ही दिलेलं कर्ज फेडलं की नाही, अर्थात आम्हाला झालेला फायदा/तोटा (१/०) चा आहे. उदाहरणादखल हे बघा:"

व्यक्ति १    (आधिची कर्ज फेड) गुण, (उत्पन्न) गुण, ....... , (फायदा) .
व्यक्ति २   (आधिची कर्ज फेड) १० गुण, (उत्पन्न) गुण, ....... , (फायदा) .

वगैरे वगैरे. आता ह्या माहितीशी सगळ्यात जास्त जुळणारं एक function आम्ही शोधून काढतो, ज्यात आम्ही एखाद्याला वेगवेगळ्या निकषांवर मिळालेले गुण टाकले की ते function आम्हाला त्या माणसापासून होणारा अपेक्षित फायदा/तोटा दर्शवतं [२]. असंच करत करत आम्ही लाखो लोकांना कर्ज देऊन बसलो. सगळ्यांकडून आम्हाला अपेक्षित नफाच होता, पण दुर्दैवाने सगळ्यांनी आम्हाला बुडवलं."

टॉ. ने एकदम टाळी वाजवली, आणि म्हणला, "म्हणजे तुम्ही भविष्य भविष्य खेळताय तर!"

लोकांनी एकसुरात "क्का‌‍ऽऽऽयऽऽऽ?" चा गिल्ला केला. टॉ. ने लोकांना शांत केलं आणि सुरुवात केली. "माझा काका मोठा भविष्यवेत्ता होता. त्यानी काय केलं, सर्वप्रथम आकाशाचे दहा भाग पाडले. आणि मग सतत पन्नास वर्षं, दर रात्री, त्याला माहित असलेले ग्रह आकाशाच्या कुठल्या भागात आहेत ह्याचा आकडा लिहून ठेवायला सुरुवात केली. आणि मग दुसरा दिवस त्याच्यासाठी कसं जातोय म्हणजे आनंदी(१)/दु:खी(०) हे तो आदल्या दिवशीच्या ओळीत लिहून ठेवायचा. बघा हं कसं ते:

रात्र १    (ग्रह १) , (ग्रह २) , ..... , (पुढचा दिवस कसा गेला)
रात्र २   (ग्रह १) , (ग्रह २) , ..... , (पुढचा दिवस कसा गेला)

वगैरे वगैरे. मग आता त्याने अगदी तंतोतंत तुमचीच पद्धत लावली आणि स्वत:चं एक ज्योतिषशास्त्र तयार केलं. म्हणजे आजची ग्रहांची स्थिती सांगितली की उद्याचा दिवस कसा जाणार हे त्याला कळायचं. पण झालं असं, की सतत पन्नास वर्ष हा उपक्रम करून त्याचा बुद्धिभ्रंश झाला आणि त्याने शोधून काढलेलं function आता कोणालाच माहीत नाही. तो माझ्याशी थोडं थोडं बोलायचा म्हणून त्याचे काय उद्योग चालू आहेत हे मला कळलं तरी."

लोकांच्या डोक्यात प्रकाश पडायला थोडा वेळ लागला. पण त्यांना टॉ. चं बोलणं पटलं. त्यांच्यातल्या एकाने तर दोघांना साक्षात लोटांगण घातलं. अन्‌ म्हणाला, "मी तुमची ग्रीक पुराणं वाचली आहेत. त्यात एके दिवशी सूर्यच उगवला नाही अशी अख्यायिका आहे, होय ना? सगळी कडे अंधाराचं साम्राज्य होतं. काय भयानक दिवस असेल नाही तो? आमची पण अगदी तश्शीच अवस्था झाली होती. काय मार्गच दिसेना. पण तुम्ही आम्हाला मार्ग दाखवलात. आता मी हा सगळा धंदा सोडून सरळ शेती करायला लागणार आहे. जगात तेवढ्या एकाच गोष्टीचा लोकांना उपयोग होऊ शकतो."

त्यानंतर अ. ने जमलेल्या सगळ्यांना धैर्याचे डोस पाजले. आणि लोकांनी टॉ. आणि अ. चा जयजयकार केला. थेट प्रश्नाच्या मुळाशी जाऊन त्याचा खातमा केला म्हणून टॉ. ला "A-Kill-Ease" आणि अ. ने सगळ्यांना धीर दिला म्हणून "Taught-Us" अशी प्रेमानी टोपणनावं देण्यात आली.

पुढचे दोन दिवस अ. आणि टॉ. ने भविष्यातली अजब दुनिया बघण्यात घालवली. आता अचंभित होण्याची पाळी त्यांची होत. आणि दोन दिवसांनी ते वर्तमानात परत आले. दुर्दैवाने सूर्य नसलेला दिवस त्यांना कधीच बघायला मिळाला नाही. त्यांची अर्धवट राहिलेली शर्यत अ. जिंकणार हे नक्कीच असल्याने टॉ. ने आधीच प्रामाणिकपणे हार कबूल केली.

कित्येक दिवसांनी परत एकदा टॉ. एका प्रसन्न सकाळी भविष्य वाचत बसलेला बघून अ. ला खुदकन हसू आलं आणि तो म्हटला, "त्या बँकेतले लोक काय करत असतील रे आत्ता?"
"पैजेवर सांगतो, अर्धे लोक शेतकरी आणि उरलेले अर्धे ज्योतिषी झाले असणार!", इति टॉ.

---

[०] "What the Tortoise Said to Achilles" ह्या Lewis Carroll च्या उता-यावर आधारीत. Lewis Carroll, Achilles आणि Tortoise शी माझी गाठभेट घालून दिल्याबद्दल Douglas Hofstadter ह्या लेखकांचे शतश: आभार.
[१] ^ http://www.cyberspacei.com/englishwiz/library/names/zodiac/contents.htm ही लिंक मला पाठवल्याबद्दल गंधाली चे आभार.
[२] ^ ह्या पद्धतीला Multinomial Logistic Regression असं नाव आहे.

5 comments:

Bipin said...

जमलंय! :)

Gayatri said...

LOL! All the grading seems to have done wonders to thy creativity, O multi-talented Lord of the Regressions!
Tower-toys and Ache-ills bow to thee.

Prasad Chaphekar said...

शंक्या!! काय जबरा लिहिलंय राव!
पुन्हा एकदा!
अनंतकोटीब्रह्मांडनायक,

मास्तरसुखदायक ,

ब-यापैकीगायक,

एकमेवलायक..
कानडे शशांक भिभेक की जय!!!!

Aditya said...

khoop majaa ali wachayla .. chaan lihilays ..

yogeshkumkar said...

Nice one. I enjoyed reading...